Macht der gewoonte en andere wegwijzers

Ken je het sprookje van de keizer die geen kleren aan heeft? Een volk werd geregeerd door een pronkzieke keizer. De keizer had het nodig om behaagd te worden. Zijn eigenwaarde moest kracht bijgezet worden door de aanbidding van het volk. Toen de ijdele keizer zich had laten beetnemen door een stel sluwe kleermakers, liep hij zowaar zonder kleren over straat. En zijn onderdanen, gewend als zij waren om dat te doen wat hen veilig kon houden, juichten en applaudisseerden en riepen hoe fraai de keizer eruit zag. Maar een kind, waarschijnlijk een jong kind dat nog niet volledig geconditioneerd was, riep vol overtuiging: "kijk, hij heeft geen kleren aan". Pas toen de een na de ander het beaamde, durfde de meesten het te benoemen en erom te lachen. De keizer schaamde zich natuurlijk, maar zou dit zijn om het naakt zijn of om het erin gestonken zijn? 

Veel sprookjes zijn veel meer dan enkel een verhaaltje voor de jeugd, ter lering en de vermaak. In een tijd waarin niet iedereen kon lezen en schrijven, werden belangrijke zaken via verhalen doorgegeven (overgeleverd heet dat ook wel). De goede verstaander kon daaruit de dieperliggende boodschap halen. En voor wie dat niet kon, bracht het enkel vermaak.  Vroeger was men beter in het vormen van een beeld over iets wat men hoorde, en ook in het beeldend vertellen. Taal was rijker, meer omvattend dan nu. De beelden die in taal gebracht worden, zitten vol met archetypen ( een terugkerend universeel herkend symbool, patroon of thema). Niet alleen zie je de archetypen in sprookjes terug, maar ook in liedjes en zelfs in dromen en droomuitleg. 

Om er maar eens een paar te noemen: moeder, vader, slang, draak, leeuw, water, vuur, woestijn, rijtuig of wagen, zon, maan, kind, bedelaar, graan, zout, golven, nerven, held, dwerg, tand, treinstation, koffer, berg, boom enz. enz.
Elk van de archetypen (woorden in feite) staan symbool voor een verhaal, een beeltenis, voor menselijke ervaringen, emoties en karaktereigenschappen. Het  woord archetypen is vooral bekend geworden doordat Carl Gustav Jung (psycholoog en tijdgenoot van Sigmund Freud) er onderzoek naar deed. Hij onderzocht deze vooral in de dromen van zijn cliënten alsook in zijn eigen dromen. De archetypen in iemands droom te kunnen duiden voor die persoon, werkte helend, aldus Jung, omdat zulke inzichten iemand kan helpen verder te ontwikkelen (ont-wikkelen). 

Heel soms zie je de archetypen in verhalen van deze tijd (de afgelopen 50 jaar) zoals bijvoorbeeld in de boeken van de Duitse schrijver Michael Ende (bijvoorbeeld: Momo en de tijdsspaarders / Het oneindige verhaal), maar ook in de boekenserie "Harry Potter" van de Britse schrijfster J.K.Rowling.

Een afbeelding uit:Geschiedenis van de Orde van de heilige Joris

Archetypen zijn handig voor gewoontedieren als wij mensen zijn. Met het gebruiken van universele typeringen, figuren en eigenschappen kun je makkelijk een boodschap overbrengen, vaak zelfs onbewust. Dat wat nu in marketing en reclame wordt toegepast als "onbewuste beïnvloeding" (ook wel onbewuste programmering genaamd) geeft je onderbewuste een imprint mee. Het beïnvloedt je wijze van (be)oordelen en daarmee je keuzes en gedrag. Door die imprint veelvuldig te herhalen, wordt het een onbewust herkenbaar beeld. En jij je maar afvragen waarom je ineens trek hebt in een bepaald soort chips of frisdrank. 

Om maar weer even terug te gaan naar de keizer zonder kleren; die kun je vergelijken met een machthebber, een heerser. Zou goed als beeld kunnen staan voor het ego: machtsbelust, duld geen tegenspraak, dwingend en ijdel. De onderdanen kun je zien als het bewustzijn in een mens dat zich heeft laten verleiden door het ego om het te geloven. Enkel dat deel in de mens dat vrij is van conditionering (in het verhaal van de keizer een kind) is niet overgeleverd aan de macht van het ego. Dat deel kan zich eerlijk, direct en zonder vrees uiten naar het ego, waardoor het de rest van de mens kan ontketenen uit de klauwen van het ego. 

Waarom doen mensen dat, het geloven van het ego, zonder tegenspraak klakkeloos het ego volgen? Je moet het dan ook maar zien. Het merendeel van ons ervaart het ego als het ik. Wat het ego ook zegt en dicteert, wordt als denken en voelen van het ik aanvaard. Terwijl het verre van dat is. Het is ons aangeleerd van kleins af aan door mensen die het ook van kleins af aan hebben geleerd, enz. enz. Ooit zijn we een gedachteconstructie voor werkelijkheid gaan aanzien, en zijn we na zoveel eeuwen niet meer in staat om het te zien voor wat het is: gedachten(constructies). En ook die werden ooit met behulp van verhalen en sprookjes ingeprent in de mensen, geconditioneerd. 

Veel verhalen en sprookjes gaan over een reis (een heldenreis, waarbij de held door uitdagingen en crises zijn of haar weg naar huis vindt) en de pareltjes zitten in die verhalen die bijdragen aan het herkennen van het ego en daarmee vrij worden van de macht ervan. En voor wie dat geen moer interesseert, zijn de verhalen en beelden gewoon vermaak.

Ik heb nog een vraag aan jou. Welk sprookje is je het meest bijgebleven en waarom?